Ruim 2 op de 5 Nederlanders krijgt een psychische aandoening. Waarom dan die stigma’s?

Mensen met een psychische aandoening lijken eng en onberekenbaar, als je de krantenkoppen moet geloven. Toch heeft 43,5 procent van de mensen eens in zijn leven een psychische aandoening. Deze groep lijdt onder het vertekende mediabeeld, vertelt Kees Dijkman van de Stichting Samen Sterk Zonder Stigma.

Je kent ze wel, de koppen en berichten over ‘verwarde personen’ en ‘gevaarlijke gekken’. Mensen met een psychische aandoening staan er niet altijd fraai op. Kees Dijkman doet voor Samen Sterk Zonder Stigma onderzoek naar de mediaberichtgeving over mensen met een psychische aandoening.

Kees Dijkman (1958) heeft journalistiek gestudeerd en voor verschillende kranten en tijdschriften gewerkt. Daarna begon hij als communicatieprofessional, met als specialisme zorg en welzijn. Hij is freelancer, onder andere voor de Stichting Samen Sterk Zonder Stigma.

Als oud-journalist weet hij hoe media werken, en dit ziet hij ook terug in de onderzoeksresultaten: “Journalisten nemen berichten van elkaar over, en het komt regelmatig voor dat elk nieuw bericht verder van de realiteit afligt. Het moet allemaal snel, snel, snel. Als je zo te werk gaat, val je makkelijk terug op stereotypen.”

“Maar”, nuanceert hij, “er zijn ook veel eerlijke en realistische berichten. Uit het onderzoek van onze stichting blijkt dat het in ¾ van de gevallen goed gaat. Dit betekent echter dat het in ¼ van de gevallen niet goed gaat, en dat is veel te veel.”

Dit doet iets met hem. Hij weet namelijk hoe het is om aan de andere kant te staan; hij heeft een psychische aandoening. De paniekstoornis begon vlak voor zijn eindexamen van de School voor de Journalistiek. Twee jaar later wist hij alsnog af te studeren, maar daarna duurde het jaren voor hij een baan vond. Dat had niet zo lang hoeven duren, als de maatschappij klaar was geweest om hem aan te nemen. Maar de vooroordelen over mensen die door een psychische stoornis een tijd uit de running zijn geweest, waren te sterk.

Daarom zet hij zich nu in voor Samen Sterk Zonder Stigma, een organisatie die – de naam zegt het al – stigma’s probeert te bestrijden. Ze richt zich onder andere op de hulpverlening, de arbeidsmarkt en de media. Dijkman concentreert zich op het laatste. Hij organiseert bijvoorbeeld bijeenkomsten, geeft gastcolleges, schrijft blogs en benadert journalisten als hij fouten ziet in de berichtgeving.

“Haal die gekken daar weg”, “Gevaarlijk gestoord”, “Omwonenden psychiatrische afdeling Den Dolder zijn overlast zat.” Jullie stichting verzamelde koppen van artikelen. Deze zijn kort na de vermissing van Anne Faber geschreven. Wat ging er fout?
“Die man die verantwoordelijk was voor de vermissing van Anne Faber, had TBS moeten krijgen; hij zat onterecht in een halfopen instelling. Maar dan nog: het ging om één man. Als je de koppen en artikelen leest, krijg je de indruk dat de hele instelling vol zit met ‘gevaarlijke gekken’. Dit straalt af op andere mensen die er verblijven of erheen gaan voor behandeling, en die helemaal niets met de vermissing te maken hebben. Op hen heeft deze berichtgeving enorm veel impact.”

Is er een verschil te zien tussen media. De krantenkoppen stonden in het AD en de Telegraaf. Hoe brengen anderen het ervan af?
“Ook bij andere media gaat het soms mis. Neem de berichtgeving over het onderzoek van bijzonder hoogleraar Stynke Castelein van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Ze hield een oratie over het herstel van mensen met een ernstige psychische aandoening. Het persbericht van de RUG  was te kort door de bocht, Trouw baseerde zich voor een deel op het persbericht en maakte hierbij fouten, NOS baseerde zich op het artikel van Trouw. Dit laatste bericht vertelt het verhaal precies verkeerd om.”

Kun je dit één voor één toelichten; wat klopt er niet in deze berichten? 
“In het persbericht van de RUG staat dat het niet lukt om maatschappelijk te herstellen. Bijzonder hoogleraar Castelein concludeert echter dat deze groep problemen ervaart bij het herstel; dat is iets anders dan niet herstellen. Verder staat er in het persbericht dat de problemen zich voordoen op het gebied van wonen en zelfzorg, werken, opleiding of zinvolle dagbesteding EN sociale contacten. Hier is het opeens ‘en’ geworden in plaats van ‘of’, waar Castelein het over heeft.”

“En dan Trouw… Er staat dat mensen met een stoornis moeilijk meekomen na het herstel. Dat is iets anders dan problemen ervaren. Bovendien wordt er gesproken over stoornis in plaats van mensen met een ernstige psychische aandoening, de ernst is ervan afgehaald. Daardoor lijkt dit te gelden voor álle mensen met een psychische aandoening.”

NOS baseert zich vervolgens op het artikel van Trouw. De omroep schrijft dat bijna 9 op de 10 voormalige patiënten problemen hebben, die hen belemmeren om mee te komen in de maatschappij. Volgens dit bericht zijn het de mensen zélf die problemen hebben. Maar dat is precies het omgekeerde van wat Castelein zei. De helft van de mensen is na een jaar volledig genezen. En de anderen weten hun aandoening over het algemeen goed te hanteren. De problemen zitten in de maatschappij. Mensen worden buitengesloten. Dáárdoor kunnen zij lastig meekomen.”

Als ik het bericht van de NOS lees, krijg ik de indruk dat de aandoening nooit meer overgaat. Is dit een frame dat vaker voorkomt?
“Dit blijkt wel uit ons onderzoek, ja. We zien daarnaast andere stereotypen in de media. Mensen met een psychische aandoeningen worden neergezet als eng, onberekenbaar en vreemd is, en het lijkt alsof deze mensen een mogelijk gevaar zijn. Ook is het soms net of de aandoening allesbepalend is. Psychische stoornissen lijken bovendien toe te nemen als we de media moeten geloven. Verder is er sprake van stereotype kwaliteiten.”

Stereotype kwaliteiten… Wat bedoel je daarmee?
“Je hebt autisme, dan zal je wel goed zijn in programmeren. Of je hebt psychosegevoeligheid, dan kan je vast goed buiten de gebaande kaders denken, of dan ben je vast bijzonder creatief. Mensen met een angststoornis zoals ik, zouden heel alert zijn en daardoor opmerkzamer zijn. Het zal allemaal best eens voorkomen, maar het is echt niet de regel. Meestal hebben die dingen niets met elkaar te maken.”

En het klopt ook niet dat psychische stoornissen toenemen?
“Nee. De percentages zijn al decennia stabiel, volgens epidemioloog Bauke Koekoek. Elk jaar heeft 17,5 procent van de inwoners van Nederland op enig moment een psychische stoornis. Er is dus geen depressie-epidemie. Ook hebben jongeren niet vaker een burn-out dan vroeger. Het is wel zo dat steeds meer mensen beroep doen op de GGZ, en dat vind ik alleen maar goed.”

Politiechef Frank Paauw zei dat het aantal incidenten met verwarde personen toeneemt, en dat er meer doden vallen door verwarde personen dan door terreur. Dit stond onder andere in het AD. Wat vind je hiervan?
“Het klopt dat er af en toe mensen slachtoffer worden van iemand die in de war is. Als dat gebeurt is het dieptriest, en je moet er alles aan doen om het te voorkomen. Maar de uitspraak van Paauw is veel te kort door de bocht. Hij zegt eigenlijk dat mensen die in de war zijn, gevaarlijker zijn dan terroristen. Nou, dat ben je al snel, want het is jaren geleden dat er voor het laatst iemand in Nederland slachtoffer werd van terrorisme. Ik vind dat journalisten kritischer moeten berichten over zijn uitspraak. Waarom zegt die man dit? Hij komt handen tekort.”

Wat zijn de gevolgen van het mediabeeld?
“De belemmeringen door vooroordelen en stigmatisering in de media en de samenleving, zijn vaak groter dan de belemmeringen door de aandoening zelf, blijkt uit Handboek destigmatisering bij psychische aandoeningen. 8 op de 10 mensen met een psychische aandoening ervaart stigmatisering. Ook ik heb dit ervaren, bijvoorbeeld toen ik werk zocht. De kranten waar ik had gewerkt, hoefden mij niet meer. Zelfs aan de slag gaan met behoud van uitkering, lukte pas na een jaar zoeken.“

Hoe kunnen we het mediabeeld verbeteren?
“Ik heb een lijstje gemaakt met zeven vragen waar journalisten over kunnen nadenken. ‘Weet je genoeg?’, is de eerste vraag. Eronder geef ik meer uitleg. Er zijn bijvoorbeeld allerlei psychische aandoeningen. Die pakken bij de ene persoon heel anders uit dan bij de andere. Bovendien verschilt de ernst persoon, maar het verandert ook in de loop van de tijd. Het lijstje staat op onze website.”

FacebookTwitterLinkedInEmail