De toekomst verkennen… zo doe je dat

Het komt regelmatig voor dat journalisten ontwikkelingen niet zien aankomen, zoals de eurocrisis of de opkomst van het populisme. Of ze zitten er totaal naast met hun voorspellingen. Constructieve journalisten proberen ook de toekomst te verkennen. Maar hoe doe je dat?

Foto: Research voor de Regio

Een tiental journalisten zocht een antwoord op die vraag en nam deel aan de workshop Anticiperende journalistiek van de Stichting stimulering Onderwijsjournalistiek. Trainers Paul van der Cingel en Nico Kussendrager vertelden over Systemic Journalism en Scenariojournalistiek.

“In 2017 zien vraagstukken er zo uit.” Van der Cingel wijst naar het diascherm waarop een foto verschijnt van diverse kleuren garen en wol. Het zit volledig in de knoop. “De naaidoos van mijn dochter is op de grond gevallen”, licht hij lachend toe.

De trainer vertelt over Systemic Journalism, een model dat hij zelf bedacht heeft. Hij heeft passie voor de journalistiek. Meer dan 18 jaar doceerde hij economie bij de opleiding journalistiek van Hogeschool Windesheim en hij is medeoprichter van Open Eyes Institute.

Inzicht in systeem
Bij Systemic Journalism gaat het om inzicht krijgen in een systeem, vertelt Van der Cingel. Door verbanden te leggen en vragen te stellen, kun je duidelijk voor ogen krijgen waar de verandering zit. Op deze manier kunnen journalisten beter anticiperen op mogelijke toekomstige ontwikkelingen.

Het is echter niet makkelijk. “We mogen blij zijn als we al drie jaar vooruit kunnen kijken. In 1993 waren systemen veel eenvoudiger.” Een vrouw in de zaal is het er niet mee eens: “Als historica denk ik dat je onderschat hoe dingen in het verleden werkten.” Van der Cingel begrijpt haar kritiek. “De oorzaak van de eerste wereldoorlog is complex. Het is zeker niet nieuw. Maar er zijn nu meer complexe vraagstukken dan vroeger.”


Visualisatie 

Die complexiteit wordt onder andere veroorzaakt door dubbele petten. Sommige organisaties hebben zowel een uitvoerende als controlerende functie. Ook zijn er veel meer onderlinge relaties en deze veranderen voortdurend.

Om het toe te lichten, geeft de spreker een voorbeeld: het Eindhoven Startup Ecosysteem, waar de website E52 een netwerkvisualisatie van heeft gemaakt. Hij raadt de cursisten aan om ook zulke visualisaties te maken van andere systemen. De journalist kan zo meer context geven aan zijn verhaal en het stimuleert dialoog en kennisuitwisseling.


Wat als?

Ook helpen dit soort overzichten bij het schetsen van mogelijke toekomstperspectieven. Wat als er iets verandert in het systeem, bijvoorbeeld de onderlinge relaties? “Niets verhindert je om een aantal routes uit te denken”, betoogt Van der Cingel. Vervolgens kan per route worden gekeken wat mogelijke tussenstappen zijn. “Welke mensen en rapporten heb ik nodig om te weten dat je daadwerkelijk bij die stap bent beland? Je scenario klinkt realistischer als je die vraag beantwoordt.”

Scenariojournalistiek
Nico Kussendrager neemt het stokje van Van der Cingel over. Hij is freelance journalist, heeft jarenlang lesgegeven op Hogeschool Utrecht en is auteur van Basisboek Journalistiek, verplichte kost op journalistieke opleidingen.

Vandaag vertelt hij over Scenariojournalistiek, wat hij de volgende definitie geeft: aan de hand van criteria anticiperen op toekomstige ontwikkelingen, ofwel ‘voorspellen’. Waarom hebben journalisten ontwikkelingen ‘gemist’ zoals de opkomst van populistische partijen, en andere ontwikkelingen op een verkeerde manier geherinterpreteerd?, vraagt hij zich af.

Max Snijders, hoogleraar journalistiek in Groningen, was een van de eerste die aandacht besteedde aan Scenariojournalistiek. Kussendrager heeft zijn lijstje met criteria aangevuld. Enkele vragen zijn: Wat is het maatschappelijke klimaat? Wat is de rol van de media en sociale media? Welke partijen en personen zijn bij een ontwikkeling betrokken?

Dick van Eijk van de Stichting Stimulering Onderwijsjournalistiek  heeft een vraag voor de deelnemers: “Welke ontwikkelingen in het onderwijs hebben jullie niet zien aankomen? En wat had je anders gedaan als je het wel zag?” Marilse Eerkens, sociaal-psycholoog en journalist van De Correspondent, zou hebben geschreven over het belang van peuteronderwijs en de gevolgen van de afschaffing ervan. Ook zou ze vaker hebben geschreven over oplossingen en alternatieven.

Van Eijk vraagt de deelnemers ook na te denken over mogelijke toekomstscenario’s. Eerkens vermoedt dat het steeds moeilijker wordt om leerlingen te motiveren door sociale media. Misschien wordt het gebruik van mobiele telefoons op scholen daarom verboden, suggereert een andere deelnemer. Harm Noordhof van de Stichting stimulering Onderwijsjournalistiek vertelt dat het ook mogelijk is dat de Steve JobsSchool een soort voorloper wordt voor andere scholen.

“We praten ook over ontwikkelingen die nu al plaatsvinden”, merkt iemand op. Het blijkt lastig te zijn om ver vooruit te kijken. “ Trainer Paul van der Cingel vertelt later dat niemand vroeger verwachtte dat software zichzelf kan ontwikkelen. “Als we dat soort dingen niet bedenken of durven te bedenken, doen we hetzelfde als computerfabrikanten die zich niet konden voorstellen dat er ooit een in elk huis zou staan.” Na dit soort aansporingen, vertrekken de cursisten weer naar hun redacties.

FacebookTwitterLinkedInEmail