Reality check

Het VPRO-programma Tegenlicht faciliteert ontmoetingsavonden voor kijkers. De Meet Ups willen zo bijdragen aan een gesprek over oplossingen voor problemen die in de uitzendingen aan bod komen. Maar de leidende vraag blijft: wat is de werkelijkheid?


Halverwege de Meet Up in de Utrechtse stadsbibliotheek ontstaat verwarring. De dertig aanwezigen bespreken met elkaar en deskundigen de Tegenlicht-uitzending Recht voor allen. ,,In de documentaire zie ik bij de Keniaanse activisten dat het glas halfvol is,’’ zegt een man in het publiek. ,,Maar als ik de westerse deskundigen hier hoor, is het glas halfleeg.’’ Moderator Joost de Bruin wilde juist het bruggetje maken van Kenia naar Utrecht, maar moet nu even terug naar de reality check waar hij na de uitzending mee begon: klopt de situatie die we hebben gezien?

tegenlicht-illustratie-2
Illustratie: HKU

De documentaire brengt zogeheten paralegals in beeld, juridisch geschoolde vrijwilligers, die via de smartphone misdeelde burgers bijstaan. Steeds meer Kenianen beschikken over mobieltjes. Maar rechtszekerheid is ondanks de invoering van een nieuwe Grondwet in 2010 nog ver te zoeken. Onder leiding van de voormalige activist en nu opperrechter Willy Mutunga wordt een netwerk gebouwd van e-justice, met apps en vrijwilligers.
‘Ik ben ontslagen, wat moet ik doen?’, kan iemand texten of twitteren naar een platform. Hij krijgt dan advies over zijn rechtspositie. Volgens de activisten die Tegenlicht opvoert, gaan de meeste vragen over grondkwesties en huiselijk geweld. Maar is dat ook zo? ,,Het grootste rechtsprobleem in Kenia is de repressie door de staat,’’ stelt antropoloog Naomi van Stapele, een van de deskundigen die de Utrechtse Meet Up-redactie deze avond heeft uitgenodigd. ,,Een op de vijf jongeren in de getto’s komt om het leven door politiegeweld.’’
Maar daar hoor je niemand over in de reportage. ,,Nee, want als je daarover begint als Keniaan, word je bedreigd,’’ weet Van Stapele. Ze doet al jarenlang veldwerk onder gangs, bendes. ,,De activisten doen heel goed werk,’’ beaamt ze, ,,maar hun reikwijdte is nog gering.’’ Wat ook niet helpt en wat de documentaire niet noemt: ,,Mutunga is in juni opgestapt als chief justice.’’

Bottom-up

,,Dat klinkt uitzichtloos,’’ constateert moderator Joost. ,,Wat zou er moeten gebeuren?’’ Nu komt Van Stapele met hoopvolle voorbeelden van andere bottom-up-initiatieven, mede gestoeld op internationale betrokkenheid. ,,De Kenianen proberen hun recht te krijgen omdat zij ergens nog hopen en vertrouwen dat er een duw in de goede richting komt.’’
De discussie verbreedt zich naar de rest van Afrika. ,,Is het Keniaanse voorbeeld the way to go voor veel andere landen?’’ vraagt Joost. ,,Het westerse model van democratie en rechtspraak is niet zomaar toepasbaar op de hybride politieke ordes in Afrika,’’ zegt rechtsfilosofe Liesbeth Feikema. ,,De scheiding van het publieke en private domein die wij vanzelfsprekend vinden, bestaat niet in de Afrikaanse praktijk.’’
Met die vergelijking belandt de Meet Up dan toch bij de situatie in Nederland. Hiervoor heeft de redactie Quirine Eijkman uitgenodigd, lector aan de Hogeschool Utrecht. Haar onderzoeksgebied is toegang tot het recht. En dat is niet alleen in Kenia een probleem, maar in toenemende mate ook in Nederland, met zijn bezuinigingen op gesubsidieerde rechtsbijstand.

tegenlicht-illustratie-3
Illustratie: HKU

,,Anders dan in Kenia ervaren wij in ons land dat de rechtsstaat er voor iedereen is,’’ stelt Eijkman. ,,Maar in de participatiesamenleving verdient juridische zelfredzaamheid net als in Kenia meer aandacht. We hebben anderhalf miljoen laaggeletterden in Nederland. De wijkteams hier in Utrecht zien dat 70 tot 80 procent van de problemen over schulden gaat. Mensen komen er zelf niet uit. Dus ik zie wel wat in die apps.’’
Een vrouw in het publiek haakt aan: ,,Ik woon in de wijk Hoograven. We zitten met 600 mensen in een buurt-app. Er zijn best veel buurtbewoners die hun werk zijn kwijtgeraakt. We bespreken dan ideeën als het opzetten van een sollicitatietraining.’’
En zo raakt het glas toch weer halfvol, in Utrecht.

Illustratie: studenten HKU

FacebookTwitterLinkedInEmail